Kapliczki, krzyże i figury przydrożne
Dzianisz










Strona główna



Krzyż graniczny w Żórawinie, błędnie identyfikowany jako krzyż pokutny

Zachowany fragment granitowego krzyża kamiennego ułożony jest na cmentarzu warownego kościoła pw. św. Trójcy w Żórawinie (niem. Rothsürben od 1937 Rothbach) powiat wrocławski.

Krzyż w Żórawinie wymienił w swoim zestawieniu kamiennych zabytków średniowiecznego prawa z 1923 r. Max Hellmich,  pisząc, że jest on ustawiony przy drodze do Żernik Wielkich na granicy pól wsi. Dał też rysunek  (Tablica 1 rys. 18) oraz wymiary 147x74x15 (Hellmich,  1923). O krzyżu w Żórawinie wspomniał też w 1934 r. Walther Steller (Steller, 1934). Dokładniej miejsce położenia krzyża podał Kurt Degen (Degen 1965), inforując że stoi on na skrzyżowanu z drogą do Sadkowa.  Krzyż, jako pomnik kultury (Kultur Denkmal, KD), został zaznaczony również na mapach topograficznych ''Messtischblatt'' arkusz 5068 ''Rothbach'' (1937 i 1941 r.). Po II wojnie światowej krzyż zaginął. Poszukiwania prowadzone przez pasjonatów zabytków jurysdykcji karnej dały rezultat w 1999 r.
Krzyż kamienny w Żórawinie
1. Krzyż kamienny w Żórawinie (fot. 2012)
Krzyż kamienny w Żórawinie
2. Krzyż kamienny w Żórawinie (fot. 2012)
Krzyż w Żórawinie, Hellmich
3. Rys. Max Hellmich, 1923
Krzyż, a właściwie jego górna część,  został odnaleziony 20 kwietnia 1999 r. ''Fragment krzyża leżał na skraju prowizorycznego mostku, ułatwiającego rolnikom wjazd na pole, po prawej stronie drogi do Żernik Wielkich.'' ... ''Krzyż w chwili odnalezienia był przysłonięty przez śmieci, mech i trawę, co utrudniało jego wypatrzenie. Poszukiwania dolnej części obiektu (trzonu) zakończyły się fiaskiem. Przypuszczalnie jako materiał został on wykorzystany wtórnie przez sprawcę zdekompletowania obiektu'' (Odkrycia ..., 2005).   5 grudnia 1999 r. zachowany fragment krzyża został przetransportowany i ustawiony przy jednym z najładniejszych i najcenniejszych śląskich kościołów (Odkrycia ..., 2005), przy którym stoi nadal.

Z rysunku M. Hellmicha i podanych przez niego wymiarów wynika, że krzyż miał pierwotnie formę krzyża łacińskiego (Hellmich, 1923).

Jak większość kamiennych krzyży został oznaczony tabliczką z napisem "Krzyż pokutny XIV-XVI w. stawiany przez zabójcę na miejscu zbrodni", co pomimo firmowania napisu przez Służbę Ochrony Zabytków jest tylko luźnym domysłem, który nie musi się potwierdzić. Nie powiązano z nim  dotychczas żadnej umowy pojednawczej  i możliwe, że nigdy się to nie stanie. Krzyż mógł upamiętniać jakieś zdarzenie (również zabójstwo) czy też wyznaczać  granicę pól, co w tym wypadku, ze względu na pierwotne położenie, jest najbardziej prawdopodobne. Kurt Degen stwierdza wręcz, że jest to krzyż na granicy obwodu ewidencyjnego gruntów (Gemarkungsgrenze). Trudno określić wiek krzyża. Materiał oraz forma nie pozwalają pokusić się o chociażby przybliżone datowanie na podstawie analizy porównawczej. Krzyż nie ma te żadnych cech zindywidualizowanych, które pozwoliłyby postawić hipotezę o jego wieku.

Krzyż stoi na cmentarzu przykościelnym kościoła pw. św. Trójcy (kościół filialny), przy tablicy ku pamięci niemieckich mieszkańców Rothsürben (z jej prawej strony). Współrzędne pierwotnego położenia krzyża to:  N 50°57'58''  E 17°1'55''.
Informacje o krzyżu
Materiał Forma Inskrypcja Położenie Wiek
granit łaciński brak przemieszczony ?
Wymiary (cm) Wysokość Szerokość Grubość
Hellmich, 1923 147 74 15
Degen, 1936 133 74
Po odnalezieniu 90 72 21
Messtischblatt
4. Fragment mapy topograficznej Messtischblatt z  1937 r. z zaznaczonym krzyżem (KD)



Literatura

  • Degen, Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau. Frankfurt am Main: 1965, s. 262 (zestawienie dotyczy inwentaryzacji przeprowadzonej w latach 1936-1937) - cytat: "An der strasse nach Gros Sürding, am Schnittpunkt des Weges nach Sattkau (Gemarkungsgrenze)".
  • Hellmich,  Max. Steinerne Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien. Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtsstische.  Liegnitz: 1923, s. 31 -  cytat: ''am Wege nach Gr. Sürding an der Feldmarksgrenze''.
  • Odkrycia z ostatnich lat - Żórawina koło Wrocławia. Strona nternetowa: Zabytki Jurysdykcji Karnej na Śląsku.   2005.
  • Steller, Walther. Steinkreuze und Erinnerungsmale in Niederschlesien. W: Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde. Breslau:  1934.
 stat4u
mejl