Kapliczki, krzyże i figury przydrożne

Chrystus Frasobliwy










Strona główna




Pomnik
Niepokalanie Poczętej Najświętszej Maryi Panny  z Dzieciątkiem przed katedrą we Wrocławiu

Statua Najświętszej Dziewicy Bogarodzicy została ustawiona przed katedrą na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu w 1694 r.  (Baruchsen, 1931, s. 117-118), (Lutsch, 1931, s. 127-128),  (Nickel, 1938, s. 18).  Jest nieraz tytułowana najstarszym zachowanym wrocławskim pomnikiem (Antkowiak, 1985, s. 17-19), trzeba jednak pamiętać o tzw. kapliczce Dompniga pochodzącej z końca XV w.  

 Figura zastąpiła wcześniejszy  pomnik  Matki Boskiej, stojący w tym miejscu od 1638 r. (Nickel, 1938, s. 18).  Nie wiadomo czemu postanowiono wymienić rzeźbę już po kilkudziesięciu latach. Nie znamy żadnego jej wizerunku ale wiadomo, że była to również Immaculata czyli wizerunek Niepokalnie Poczętej Maryi (Nickel, 1938, s. 18).  Pomnik odzwierciedlał już więc  program potrydencki w sztuce, mającej oddziaływać na wiernych i odstępców nie tylko okazałością ale również symboliką religijną, zwłaszcza w zakresie punktów spornych z protestantami, a takim było Niepokalane Poczęcie.
Najświętsza Maryja Panna Niepokalanie Poczęta przed katedrą we Wrocławiu
1. Maryja z Dzieciątkiem przed katedrą we Wrocławiu (fot.2013)
Immaculata przzed katedrą we Wrocławiu
2. Pomnik Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej przed katedrą we Wrocławiu (fot. 2013)
Immcaulata przed katedrą we Wrocławiu rys.Wenera ok. 1740
3. Rycina katedry C. Remshart według rys. F.B. Wernera, p z albumu Prospectuum... Urbis Vratislaviae, wyd. M. Engelbrecht, Augsburg prawdopodobnie widok lata 40. XVIII w.
Już pomnik z 1638 r. łączony jest z pojawieniem się w tym roku jezuitów we Wrocławiu (Ankowiak, 1985, s. 17) (Nickel, 1938, s. 18).  Niezbyt oczekiwani przez protestancką radę miejską przybysze,  zaproszeni do swego klasztoru przez Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, przybyli początkowo potajemnie (Lec, 1993,  s. 75-82).  Pomimo podjętych później przez władze Wrocławia prób ich usunięcia, pozostali i udało im się wpłynąć wpłynęli na krajobraz  miasta. Oprócz działania stricte duszpasterskiego, jezuici byli propagatorami baroku, który do niedawna synonimicznie był nazywany sztuką jezuicką. Jedną z kwestii drażliwych pomiędzy wyznaniami był status Matki Boskiej. Protestanci uznawali ją za wzór chrześcijanki, odrzucając jej katolickie wywyższenie spośród śmiertelników poprzez uznanie jej niepokalanego poczęcia, czyli niepodlegania grzechowi pierworodnemu. Stąd wizerunki Marii  Niepokalanie Poczętej (Maria Immaculata), Zwyciężczyni Grzechu depczącej go pod postacią węża, nadawały się wybitnie do zaznaczania katolickiej obecności oraz propagowania wyznania. Umieszczane na zewnątrz kościołów i na placach publicznych miały za zadanie głosić dziewiczość i niepokalaność Maryi wiernym ale zwłaszcza kwestionującym te cechy Matki Boskiej protestantom.  W katolickiej monarchii habsburskiej, której część krajów uległa silnym wpływom reformacji,  zaroiło się, w znacznej mierze dzięki jezuitom,  od figur maryjnych, bardzo często w postaci tzw.  maryjnych.

Typowa kolumna maryjna pojawiła się we Wrocławiu w 1698 r. przed kościołem klasztornym Norbertanów (dziś katedra greckokatolicka na pl. Nankiera). Natomiast pomnik sprzed katedry należy do figur na cokołach. W przeciwieństwie do charakterystycznych dla Śląska, masywnych, bogato zdobionych cokołów, które w mieście reprezentują  postumenty pod  statuą Matki Boskiej z Dzieciątkiem przed kościołem św. Maurycego,  statuą Matki Boskiej i św. Jana Nepomucena w Leśnicy czy pomnikami św. Jana Nepomucena przed kościołem św. Macieja i na Ostrowie Tumskim, cokół figury pod katedrą jest wysmukły i zwęża się mocno ku górze.  Proporcje pomnika dobrane są do tła, czyli bogato zdobionego zachodniego portyku katedry, tak aby nie był on przesłonięty. W swoim katalogu wrocławskich zabytków Hans Lutsch przypisał autorstwo dzieła Johannowi Georgowi Urbansky'emu (Lutsch, 1886,  s.127-128). Teza ta została jednak łatwo obalona, gdyż czeski rzeźbiarz, działający długi czas we Wrocławiu, rozpoczynał wtedy dopiero terminowanie w Pradze u Johanna Brokoffa. Autor pozostaje nieznany. Możliwe, że dzieło, wolne od charakterystycznych dla późniejszych zabytków śląskich wpływów szkoły praskiej, zamówione zostało przez kapitułę u artysty wykształconego bezpośrednio na włoskich wzorach.
Dekoracja katedry we Wrocławiu w 1729 r.
4. Dekoracja fasady katedry na uroczystości 16 maja 1729 r.
Katedra we Wrocławiu 1830 r.
5. Katedra we Wrocławiu, 1830 r.
Pogrzeb kardynała Georga Koppa 1914 r.
6. Pogrzeb kardynała Georga Koppa w 1914 r.
Na trzystopniowej prostopadłościennej podstawie stoi dwuczęściowy cokół na planie kwadratu ze spłaszczonymi rogami dającymi osiem płaszczyzn. Dolna część cokołu, prosta, bez ozdób, zakończona oszczędnie profilowanym gzymsem. Górna część łukowato wyszczuplona do góry. W płycinie na jej przedniej ścianie inskrypcja fundacyjna z datą 1694:

Beatis
simae
Virgini
deipare
haec
statua
erigeba
tur
MDCLXXXXIV

Płyciny pozostałych pól zdobione są płaskorzeźbionym rzymskim ornamentem kwiatowym. Zakończenie wyraźniejszym profilowanym  gzymsem. Lewa stopa Madonny opiera się na kuli ziemskiej, depcząc oplatającego ją węża. Na uniesionym w ten sposób kolanie siedzi dziecko, obejmowane obiema rękami, z pochyloną w prawo głową wtulającą się w płaszcz matki. Nagi Jezus w przepasce i z aureolą udziela prawą ręką błogosławieństwa. Na głowie Maryja ma aureolę z siedmiu gwiazd. Jej mocno drapowana szata oraz udane plastyczne przedstawienie postaci w dynamicznej pozie,  nadaje interesującej i dobrej artystycznie kompozycji lekkości. Wykuta w piaskowcu figura  otoczona jest takoż piaskowcową balaskową balustradą.

W 1729 r. pomnik stał się elementem imponującej dekoracji fasady katedry (fot. 4 -
Sancto Joanni Nepomuceni, Bartholomäus Strahowsky, (1693-1759), miedzioryt wybity w drukarni Friedricha Hilbiga (Breslau 1729) z okazji uroczystości pokanonizacyjnych św. Jana Nepomucena 16 maja 1729 r. przedstawiający bramę triumfalną przed katedrą) związanej z uroczystościami po kanonizacji św. Jana Nepomucena (19  marca tegoż roku), które odbyły się w dzień jego wspomnienia czyli 16 maja. Czeski męczennik był, tak jak ''Immaculata'', ważnym symbolem używanym w "sztuce jezuickiej"  na wolnostojących monumentach sakralnych, w celu przedstawienia podstawowych dogmatów kontrreformacyjnych kwestionowanych przez protestantów.  W przypadku św. Jana chodziło o promowanie spowiedzi, której patronem był czeski święty, gwarantując jej tajemnicę.
Matka Boska z Dzieciątkiem przed katedrą we Wrocławiu
7. Figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem przed katedrą we Wrocławiu w latach 20. XX w.
Matka Boska z Dzieciątkiem, katedra, Wrocław
8. Matka Boska z Dzieciątkiem po powojennej naprawie, lata 50. XX w.
Matka Boska z Dzeciątkiem pod katedrą we Wrocławiu
9. Matka Boska z Dzieciątkiem przed wrocławską katedrą, z urwaną głową, 2009 r.
Podczas działań wojennych w 1945 r. posąg uległ uszkodzeniom. Odrestaurowano go w 1953 r., uzupełniając ubytki i przywracając oderwane fragmenty. Zniszczona głowa Maryi została zrekonstruowana przez krakowską rzeźbiarkę Jadwigę Horodyską (Antkowiak, 1985, s. 17-19) (fot. 9). Wtedy też pod łacińską inskrypcją, w dolnej części cokołu, dodana została po polsku krótka modlitwa: "Królowo Pokoju, módl się za nami". Kolejna, większa restauracja miała miejsce w 1992 r. W listopadzie 2009 r. rzeźbie Madonny odpadła głowa. Podejrzewano, że stało się to za sprawą pracowników operujących dźwigiem  przy remoncie dachu w pobliskim budynku. Ostatecznie ustalono, że głowa odpadła sama ze starości. Oderwanie nastąpiło w  miejscu dosztukowania jej po rekonstrukcji w latach 50. XX w. Na szczęście pomimo upadku z niemałej wysokości głowa nie rozbiła się i mogła zostać przywrócona rzeźbie na 8 grudnia (uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny). Przy okazji na swoim miejscu umieszczono również aureolę Jezusa, która odpadła wcześniej.  

Literatura

* Antkowiak, Zygmunt. Pomniki Wrocławia.  Wrocław: Ossolineum, 1985.
* Baruchsen, Lydia.  Die schlesische Mariensäule : Ursprung, Wesen und Beziehungen zu Verwandten Denkmalgruppen.  Breslau: Ostdeutsche Verlagsanstalt, 1931.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz. Figura Matki Boskiej z Dzeciątkiem.  W Encyklopedia Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie,  2006.
* Dobrzyniecki, Arkadiusz.  Pomnik Matki Boskiej z Dzieciątkiem przed archikatedrą św. Jana Chrzciciela , ul.  Katedralna. W: Atlas architektury Wrocławia. T II, Budowle mieszkalne, budowle inżynieryjne i przemysłowe, paki, cmentarze, pomnki.  Wrocław:  Wydawnictwo Dolnośląskie, 1998. 
* Lec, Zdziwsław.  Początek i rozwój Towarzystwa Jezusowego we Wrocławiu w latach 1638-1648. Wrocławski Przegląd Teologiczny 1(1993), nr 2, s. 75-82.
* Lutsch, Hans. Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau. Zweiter Teil. Breslau: Wilhem Gottlieb Korn Verlag, 1931.
* Nickel, Walter.  Die öffentlichen  Denkmäler und Brunnen Breslaus. Breslau: Wilhem Gottlieb Korn Verlag, 1938.
stat4u
© Michał Zalewski 2013 mejl