Kapliczki, krzyże i figury przydrożne

Chrystus Frasobliwy










Strona główna




Figura św. Jana Nepomucena na Ołtaszynie we Wrocławiu

Jedna z wrocławskich figur  św. Jana Nepomucena stoi przy kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny na Ołtaszynie przy ul. Parafialnej.

Barokowa rzeźba datowana jest na drugą ćwierć XVIII w. (Degen, 1965) Pierwotnie stała na cokole przy drodze, na zewnątrz północno-zachodniego narożnika muru cmentarza kościelnego, na skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Parafialnej i Pszczelarskiej. Miała lokalizację podobną do figur na ul. Traugutta we Wrocławiu czy w Kątach Wrocławskich czyli w okolicy kościoła ale poza obrębem ogrodzonego terenu kościelnego. Barokowe pomniki miały oddziaływać nie tylko na wiernych podczas obrzędów religijnych ale demonstrowały dogmaty kontrreformacyjnego kościoła czy prezentowały godnych naśladowania śwętych jak najszrszej publicznosci, rownież prostestantom.  Pomnika nie można jeszcze dostrzec na rysunku kościoła zamieszczonym pzez Friedricha Bernharda Wernera w jego Topographia oder Prodromus Delineati Silesiae Ducatus (fot. 3). Trudno ustalić dokładną datę konkretnych rysunków z Topografii, potężnego rękopisu liczącego w pięciu tomach ponad 3000 stron z mnóstwem wedut miejscowości i ich fragmentów, nad którym pracę rozpoczął ok. 1750 r. Z życiorysu, jak nazwał się w autobiografii, śląskiego Robinsona wynika(Marsch, 1998) jednak,  że dokładnym "fotografowaniem" śląskich miejscowości mógł zająć się od początku lat 40. XVIII w. gdy otrzymał w 1741 r. posadę scenografa (rysownika) i reduktora (kopisty) map w Bau- und Land-Bau Departament für königlichen Ämterbau we Wrocławiu. Brak figury na wernerowskim rysunku kościoła konkretyzowałoby więc  datowanie figury na drugą połowę lat 40. XVIII w. gdyż wedutysta zasadniczo nie przegapiał figur otaczających rysowane przez niego kościoły (np. figura Najświętszej Matyi Panny Niepokalanie Poczętej przed katedrą wrocławską czy statua Matki Boskiej z Dzieciątkiem przed kościołem pw. św. Maurycego we Wrocławiu).
Kościół na Ołtaszynie, Nepomucen, Wrocław
1. Pomnik św. Jana Nepomucena przed kościołem na Ołtaszynie (fot. 2013)
św. Jan Nepomucen na Ołtaszynie we Wrocławiu
2. Figura św. Jana Nepomucena, Wrocław Ołtaszyn (fot. 2013)
Friedrich Bernhard Werner, kościół na Ołtaszynie we Wrocławiu
3. Rysunek kościoła w Ołtaszynie autorstwa Friedricha Webera.

Na cmentarz przykościelny figura trafiła w kwietniu 1867 r. i ustawiona została tam na północny zachód od wieży kościoła. Stało się to przy porządkowaniu otoczenia (posadzono wtedy m.in. 20 lip wzdłuż muru) . Bepośrednim uzasadnieniem przeniesienia figury było jej narażenie na zniewagi ze strony przechodniów, co opisał ówczesny ołtaszyński proboszcz, doktor Johannes Soffner, w swojej historii parafii (Soffner, 1875). Możliwe, że kontrreformacyjny święty szczególnie raził protestancką część mieszkańców i spotykał się z "szykanami".  W ówczesnej podwrocławskiej wsi Ołtaszyn katolicy stanowili, nietypwo we Wrocławiu i okolicy, większość, ale i tak  ponad 42%  mieszkańców było protestantami (Stosunki ludnościowe ...).  Pomnik stanął w miejscu, które współcześnie zajmuje Matka Boska. W 1945 r. żołnierze niemieccy uczynili kościół punktem oporu. Na wieży zostało umieszczone działo przeciwlotnicze i karabiny maszynowe. Stanowisko to było przez kilka dni ostrzeliwane przez wojska sowieckie, czego efektem były znaczne zniszczenia kościoła i cmentarza. Ucierpiała również rzeźba św. Jana Nepomucena co widoczne jest w śladach naprawy.

Figura stoi teraz na cmentarzu kościelnym na prawo od zachodniej (głównej) bramy wejściowej (zdjęcia 1 i 2 z sierpnia 2013). Półtorametrowa piaskowcowa rzeźba jest ustawiona na prostopadłościennym, prostym, dwuczłonowym cokole. Artysta przedstawił świętego zgodnie z barokowym kanonem jego wyobrażeń. Brodaty mężczyzna, ubrany jak zawsze w strój wyższego duchownego (sutanna, rokieta, mantolet, biret) kroju z końca XVII i XVIII w. Stoi w charakterystycznym dla jego wizerunków kontrapoście, wysuwając do przodu lewą nogę. W rękach trzyma duży krucyfiks opierając go na prawym ramieniu. Spod krzyża wystaje palma męczeńska. Rzeźba nosi ślady napraw. Widoczne jest zwłaszcza dosztukowanie dolnej części krzyża i lewej ręki. Oglądając figurę należy mieć na uwadze, że była ona pierwotnie kolorowo pomalowana, jak praktycznie wszystkie barokowe rzeźby. Wspomina o tym jeszcze w 1875 r., wspominany już wyżej, proboszcz ołtaszyńskiej parafii (Soffner, 1875). Współczesne trendy estetyczne eksponują urok surowego kamienia i w tym też duchu przeprowadzane są najczęściej renowacje,  bez odtwarzania polichromii.

Ciekawostką jest, że w świątyni znajdowała się figura św. Jana Nepomucena, najstarszy jego wizerunek na dzisiejszym terenie Wrocławia. W 1703 r. proboszcz Johannes Vesper, kanonik raciborski, ufundował drewnianą figurę wysokosci 160 cm, na 60 cm podstawie, do której przybita była blaszana tablica z chronogramem brzmiącym brzmiącym: D. O. M. G. Honori S. Joannis Nepomuceni, Silentio in Terris clari, Voce in Coelis prodigiosi, Honoris alieni Tutoris, HanC EsfIgIeM DICat Joannes IT Vesper Coll. Eccl. Rattib. Canonicus, Oltaschini Parochus (Soffner, 1875).  Rok później dziekan kapituły wrocławskiej Kornelius von Strattmann fundował dla katedry marmurową rzeźbę świętego (Pater, 1985). Stojąca u wejścia do kaplicy Mariackiej figura błędnie przypisywana była Johannowi Georgowi Urbanskyemu (Więcek, 1963), trochę na zasadzie, że wszystko co dobre nieznanego autorstwa we Wrocławiu, to jego. Tak robili już Niemcy, a po 1945 r. ochoczo Polacy, zaintrygowani dodatkowo słowiańskim nazwiskiem wrocławskiego rzeźbiarza z Czech.

Literatura
  • Degen, Kurt. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Landkreises Breslau.  Frankfurt  am  Main:  1965,  s.  204.
  • Marsch, Angelika. Friedrich Bernhard Werner (1690-1776) : śląski rysownik europejskich widoków. Głogów: 1998. 
  • Pater, Józef. Patron sławy ludzkiej. Nowe Życie 1(39). Wrocław: 1985.
  • Soffner, Johannes. Geschichte der katholischen Pfarrei Oltaschin : nebst deren Adjuncta Bettlern : ein Beitrag zur Breslauer Diöcesan-Geschichte. Breslau: 1875, s. 18, 38 i 55.
  • Stosunki ludnościowe i wyznaniowe we Wrocławiu i powiecie wrocławskim w początkach XX w. na podstawie spisu z 1905 r. W: kapliczki.org.
  • Więcek, Adam. Jan Jerzy Urbański : studium o rzeźbie wrocławskiej pierwszej połowy XVIII stulecia. Wrocław: 1963, s. 152.
stat4u
© Michał Zalewski 2012 mejl