Kapliczki, krzyże i figury przydrożne
Dzianisz










Strona główna



Krzyż teutoński

Krzyż teutoński inaczej krzyż krzyżacki to forma krzyża łacińskiego używana przez Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (zakon krzyżacki, zakon niemiecki) powstały w 1198 r. i znany w Polsce jako Krzyżacy. Określenie pochodzi od łacińskiej nazwy zakonu - Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem w skrócie Ordo Theutonicus.
Krzyż teutoński, krzyż krzyżacki
1. Krzyż teutoński, krzyżacki
Krzyż krzyżacki, krzyż teutoński
2. Krzyż teutoński, krzyżacki
Krzyż templariuszy
3. Krzyż templariuszy
Herb krzyżaków
4. Herb Krzyżaków
Inspiracją dla krzyża zakonu niemieckiego w Jerozolimie był krzyż jednego ze starszych od niego jerozolimskich szpitalników - krzyż templariuszy o ramionach rozszerzonych na obwodzie (fot. 3). Kolor krzyża został zmieniony na czarny na srebrnym polu (czy też ze srebrną obwódką), co było oddaniem hołdu panującej wówczas w Niemczech dynastii Hohenstaufów, których herbem był czarny orzeł na srebrnym tle. Hohenstaufowie mocno sprzyjali zakonowi. Charakterystyczne dla krzyża templariuszy rozszerzenie zaczynające się w drugiej połowie ramion przekształciło się w zaczynające się od środka krzyża, co spowodowało, że krzyżowi teutońskiemu bliżej do wersji krzyża określanego w heraldyce - krzyżem rycerskim (kawalerskim) niż  klasycznego krzyża łapowego, jakim był krzyż templariuszy. Nazwa krzyż łapowy (fr. croix pattée, ang. cross pattée, niem. Tatzenkreuz) nawiązuje do jego wyglądu przypominającego łapę stąpającego zwierzęcia. Krzyż taki, którego różne formy przybierały zakony rycerskie (joannici, templariusze, krzyżacy), nazywany jest również krzyżem rycerskim lub kawalerskim, w swojej odmianie, w której ramiona rozszerzają się na całej długości, a nie pod ich koniec.
Krzyż monolitowy w Sobótce
5. Średniowieczny krzyż monolitowy w Sobótce, potocznie nazywany krzyżem pokutnym
Krzyż żelazny
6. Krzyż Żelazny
Krzyż Powstania Warszawskiego, Odznaka Za Zabicie w Walce Oficera SS
7. Krzyż Powstania Warszawskiego, Odznaka  Za Zabicie w Walce Oficera SS
Opisywanego tu krzyża rycerzy teutońskich nie należy mylić z innym symbolem Krzyżaków - herbem (fot. 4), którym jest biała tarcza z czarnym krzyżem greckim (krzyż o równych ramionach).

Popularność i znacznie zakonu krzyżackiego upowszechniły jego religijny symbol. Niektóre średniowieczne krzyże kamienne, potocznie ale często w konkretnych wypadkach niesłusznie, nazywane krzyżami pokutnymi mają formę krzyża teutońskiego (m.in. Gola Świdnicka, Muzeum Ślężańskie w Sobótce - fot. 5, Sobótka Strzeblów, Proszkowice, Rogów Sobócki).

W 1813 r. krzyż teutoński stał się  wzorem dla najbardziej znanego  pruskiego, a potem niemieckiego odznaczenia wojskowego, nadawanego za męstwo na polu walki i za sukcesy dowódcze - Krzyża Żelaznego (fot. 6). Order ustanowił 10 marca 1813 r. we Wrocławiu król Pruski Fryderyk Wilhelm III w związku z wojną z Napoleonem Bonaparte. Projektant Krzyża Żelaznego, architekt Karl Friedrich Schinkel, dostosował krzyż teutoński w ten sposób, że zmienił jego proporcje, tak aby krzyż wpisywał się w kształt kwadratu. Tak przekształcony krzyż krzyżacki stał się jednym z najważniejszych symboli niemieckich. Krzyż Żelazny, ustanowiony jako odznaczenie za walkę o wyzwolenie spod napoleońskiego zwierzchnictwa, przeszedł znaczeniową ewolucję i po 1945 r. został zlikwidowany jako  nierozerwalnie kojarzący się z niemieckim nazizmem. Symbol jest jednak na tyle żywy w niemieckiej świadomości, że krzyż teutoński w formie pochodzącej od Krzyża Żelaznego jest znakiem Bundeswehry i jej wszystkich rodzajów sił zbrojnych: Heer (Wojska Lądowe), MarineLuftwaffe. Zdjęcie nr 11 przedstawia flagi urzędowe Cesarstwa Niemieckiego (1871-1918), z których wiele zawiera symbole oparte na teutońskim krzyżu.
Hermann von Salza
8. Hermann von Salza  wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1210-1239, obraz nieznanego autora z XVII lub XVIII
Krzyż Mariański, teutoński, krzyżacki
9. Krzyż Mariański
Mutterkreuz, Krzyż Honorowy Niemieckiej Matki
10. Krzyż Honorowy Niemieckiej Matki, Mutterkreuz

Bezpośrednio do krzyża teutońskiego nawiązuje ustanowione w 1871 r. honorowe odznaczenie pod nazwą Krzyż Mariański Zakonu Krzyżąckiego (Marianer-Kreuz des Deutschen Ritterordens). Nagradzano nim  działalność szpitalną i charytatywną osób świeckich, niebędących rycerzami zakonu oraz kobiet (fot. 9). Związane było mocno z okresem gdy Wielkimi Mistrzami byli członkowie domu Habsburskiego, dlatego po 1918 r. zaprzestano jego nadawania. W 1929 roku Zakon został przekształcony przez papieża Piusa XI  z zakonu rycerskiego w  zakon żebrzący. Przywrócono też wtedy nadawanie Krzyża Mariańskiego jako odznaczenia dla zasłużonych przyjaciół Zakonu. Marianem czyli kawalerem odznaczenia był m.in. Konrad Adenauer.  Naziści wkorzystali krzyż teutoński  do ustanowionego dnia 16 grudnia 1936 r. przez Adolfa Hitlera odznaczenia dla wielodzietnych matek. Krzyż Honorowy Niemieckiej Matki (Ehrenkreuz der Deutschen Mutter), w skrócie nazywany Mutterkeuz (fot. 10), przynawany był w trzech klasach matkom, które urodziły co najmniej czwrókę dzieci. Posiadaczka Krzyża Matki miała m.in. prawo do publicznego pozdrowienia, tzw. salutu rzymskego, od członków Hitlerjugend. Oczywiście odznaczenie mogło być przyznane jedynie kobietom "pełnowartościowym rasowo i umysłowo".

Podczas powstania warszawskiego istniało nieformalne odznaczenie pod nazwą Krzyż Powstania Warszawskiego lub Odznaka "Za Zabicie w Walce Oficera SS" przyznawane  "za zabicie w walce oficera SS" i wybitną odwagę. Krzyż był wykonywany  ze zdobycznych niemieckich  Krzyży Żelaznych. Mocowano na nich polską przedwojenną monetę 1 zł z wytłoczoną na piersi orła Kotwicą Polskiego Państwa Podziemnego i datą 1944 (fot. 7).

Bardzo podobny do krzyża teutońskiego jest krzyż kozacki inaczej zaporoski (fot. 12 i 13).
Flagi Cesarstwa Niemieckiego
11. Flagi Cesarstwa Niemieckiego
Krzyż zaporoski, Aleksandrów Kujawski
12. Krzyż kozacki/zaporoski na Ukraińskim Cmentarzu Wojskowym w Aleksandrowie Kujawskim
Krzyż bruśnieński
13. Krzyż zaporoski, kozacki w Nowym Bruśnie, tzw. krzyż bruśnieński czyli z ośrodka kamieniarskiego w  Bruśnie

Literatura
  • Boockmann, Hartmut.  Zakon krzyżacki. Dwanaście rozdziałów jego historii. Warszawa: Volumen, 1998.
  • Dudziński, Paweł. Alfabet heraldyczny. Warszawa:  Diogenes, 1997.
  • Oberleitner, Stefan.  Polskie ordery odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705–1990. T. 1. Zielona Góra: Kanion, 1992.
 stat4u
mejl